05 mei 2026

Factcheck: "Diagnostiek zonder testen kan niet"

In een factcheck nemen we een veelvoorkomende uitspraak of misverstand over diagnostiek onder de loep.

In veel (psycho)diagnostische trajecten worden gestandaardiseerde testen, zoals vragenlijsten, ervaren als een onmisbaar onderdeel. Ze worden gezien als dé manier om de situatie en het functioneren van de cliënt in kaart te brengen, maar is dat wel zo?

Auteur: Dr. Floor Moerman

Image

waarover gaat het

Testdiagnostiek

Gestandaardiseerde testen worden vaak beschouwd als de gouden standaard in diagnostiek. Met ‘testen’ wordt meestal het gebruik van kwantitatieve instrumenten bedoeld, zoals intelligentietesten en gedragsvragenlijsten. 

Ze worden gebruikt om informatie te verzamelen over bijvoorbeeld gedrag, emoties, moeilijkheden en sterktes. De resultaten van dergelijke instrumenten worden uitgedrukt in scores die je kan vergelijken met de scores van anderen.

De overtuiging ‘meten is weten’ speelt vaak een grote rol. Testdiagnostiek is volgens velen dan ook een vanzelfsprekend en zelfs noodzakelijk onderdeel van een kwaliteitsvol diagnostisch traject. Wanneer het functioneren van iemand in kaart wordt gebracht, wordt in de praktijk al snel de vraag gesteld: welk instrument kan ik best gebruiken om dit te meten?  
 

Diagnostiek als breed proces

Diagnostiek is geen synoniem voor meten. Het is een breed proces, dat verwijst naar het verzamelen en analyseren van informatie om meer inzicht te krijgen in een situatie, probleem of vraagstuk. Tijdens dit proces proberen we iemands functioneren zo goed mogelijk in kaart te brengen. We vertrekken vanuit de hulpvraag om te bepalen welke methoden het meest aangewezen zijn om deze informatie te verzamelen. 

Testen vormen slechts één van de mogelijke methoden om dit te doen. Ze kunnen waardevolle informatie opleveren over bepaalde aspecten van het functioneren. Maar een diagnostisch proces is meer dan het afnemen van testen. Kwaliteitsvolle diagnostiek vraagt om een doelgerichte en kritische keuze van methoden en instrumenten.

Diagnostiek is geen synoniem voor meten.

Image

Niet alles laat zich scoren

Een test is geen neutrale weergave van de werkelijkheid. Het is een manier om bepaalde aspecten van het functioneren te vertalen naar meetbare informatie.

Testen kunnen bepaalde aspecten systematisch in kaart brengen. Maar wanneer enkel kwantitatieve testen worden ingezet, kan complexiteit en nuance verloren gaan. Doordat ervaringen en gedrag worden gefilterd door vaste schalen en antwoordcategorieën, blijft het genuanceerde verhaal buiten beeld. De context, betekenis en beleving van iemand, kan je met kwantitatieve testen alleen moeilijk vatten. 

De kracht van combineren

Naast testen, kunnen ook kwalitatieve methoden gebruikt worden, zoals open gesprekken en observaties. Bij deze methoden ligt de nadruk op het begrijpen van de ervaring, beleving en context. Deze methoden leveren geen scores op, maar geven een diepgaand inzicht in de situatie van de unieke cliënt. 

Kwantitatieve testen kunnen naast scores soms ook rijke kwalitatieve informatie opleveren (bv. antwoorden op open vragen, observaties tijdens de testafname …).

Het gebruik van één instrument of methode is vaak niet voldoende om het functioneren van een persoon in kaart te brengen. Elke methode heeft immers sterktes en beperkingen. Door verschillende methoden en informatiebronnen te combineren, ontstaat een rijk en genuanceerd beeld.
 

Tussen meten en weten: testkwaliteit

Uit onderzoek (samenwerking tussen BFP, EFPA, VVKP en VFD) blijkt dat er in de klinische en educatieve sector elke dag meer dan 500 verschillende soorten testen gebruikt worden. De meerderheid (75%) van deze testen voldoet niet aan de minimum kwaliteitseisen. 

Bij het gebruik van kwantitatieve testen is het dan ook cruciaal om stil te staan bij de kwaliteit ervan. De kwaliteit hangt af van verschillende factoren, zoals de mate waarin de test aansluit bij de cliënt en diens context, de normgroep, de betrouwbaarheid en de validiteit. 

Betekent dit dat we minder kwaliteitsvolle testen niet kunnen gebruiken? Niet noodzakelijk. Hoe bruikbaar een (test)score is, hangt in grote mate af van het doel waarvoor de test gebruikt wordt. Indien de test(score) een grote invloed heeft op bepaalde conclusies, adviezen of beslissingen (bv. toegang tot hulpverlening), dan is het des te belangrijk dat de test aan hoge kwaliteitseisen voldoet. 

Image

Wat kan je als hulpverlener doen?

  • Denk kritisch na bij de keuze en het gebruik van testen:
     
    • Welk doel hebben we voor ogen?
    • Past de test bij de hulp- of zorgvraag? 
    • Past de test bij (de voorkeuren van) de persoon?
    • Wat is de kwaliteit van de test? 
    • Hoe passen de (test)resultaten binnen het ruimere plaatje? 
  • Een testscore is altijd een schatting. Interpreteer en rapporteer betrouwbaarheidsintervallen in plaats van absolute testscores.
  • Een testscore alleen betekent weinig. Baseer interpretaties dus nooit uitsluitend op testscores. Hou rekening met kwalitatieve informatie en  combineer testscores steeds met andere bronnen van informatie (bv. gesprekken, observaties …). 
  • Beschrijf en rapporteer het proces van informatieverzameling grondig en transparant: hoe, wat, waar, waarom? Heb ook oog voor inconsistenties.
Image
info

Conclusie: feit of fictie

Een diagnostische vraag mag niet gereduceerd worden tot de vraag ‘met welk instrument kunnen we dit meten?’ De vraag verschuift beter naar ‘welke methode(n) gebruiken we best om informatie over de cliënt in kaart te brengen?’ 

Testen kunnen een waardevol middel zijn om een specifiek aspect van iemands functioneren in kaart te brengen. Testen bieden structuur en vergelijkbaarheid. Tegelijk kunnen ze nuance en context missen. Bovendien is de kwaliteit van veel gebruikte testen niet altijd gegarandeerd, wat een kritische interpretatie noodzakelijk maakt. 

Door doelgericht, bewust en kritisch methoden te kiezen, te combineren, te interpreteren en te rapporteren, wordt het diagnostisch proces sterker onderbouwd.