Classificerende diagnostiek

Autisme, ADHD, verstandelijke beperking en depressie zijn allemaal voorbeelden van classificerende diagnoses. Maar wat houdt zo'n classificerende diagnose nu precies in?

De informatie op deze pagina werd het laatst gecontroleerd op 30 juli 2026.

Wat is een classificerende diagnose?

Een classificerende diagnose is een beschrijving van kenmerken die vaak samen voorkomen. Deze kenmerken worden samengevat in een bepaalde categorie of ‘classificatie’, zoals ‘Attention Deficit Hyperactivity Disorder’ of ‘gegeneraliseerde angststoornis’. De kenmerken van een classificerende diagnose worden ook wel ‘classificatiecriteria’ of kortweg ‘criteria’ genoemd.

Criteria kunnen betrekking hebben op observeerbaar gedrag (bv. onoplettendheid), maar ook op andere zaken, zoals de periode waarin het gedrag zich ontwikkelde (bv. tijdens de ontwikkelingsperiode) of de impact van ervaren moeilijkheden op het dagelijks functioneren (bv. slechtere schoolprestaties door onoplettendheid in de klas).

Classificerende diagnoses en hun criteria worden beschreven in classificatiesystemen zoals de “Diagnostic and Statistic Manual of Mental Disorders” (DSM). Bij classificerende diagnostiek wordt onderzocht of iemand voldoet aan alle criteria van een classificerende diagnose, zoals autisme of verstandelijke beperking.

Classificerende diagnostiek is een mogelijke vorm van diagnostiek, maar zeker niet de enige. Bij ‘handelingsgerichte diagnostiek’ wordt bijvoorbeeld gericht informatie over het individu en de context verzameld om te komen tot een weloverwogen beslissing over de best passende aanpak of interventie. Hierbij kan ook aan classificatie gedaan worden, maar dat is niet altijd noodzakelijk.

Of en wanneer er aan classificerende diagnostiek wordt gedaan, zal steeds afhangen van de hulpvraag en de context. Zo kan een classificerende diagnose verstandelijke beperking bijvoorbeeld nuttig zijn voor iemand die (financiële) ondersteuning nodig heeft. Het is belangrijk om in het achterhoofd te houden dat een classificerende diagnose op zich de ervaren moeilijkheden of de criteria niet verklaart.

De ijsbergmetafoor

De vaststelling van een classificerende diagnose, zoals ADHD, vormt het deeltje van de ijsberg dat zich boven water bevindt. Het gaat namelijk om kenmerken of criteria (bv. onoplettendheid) die een diagnostisch team kan bevragen, waarnemen of observeren.

______________

Waarom iemand onoplettend is, kan je niet meteen zien. Dit gedeelte bevindt zich onder de zeespiegel. Het gaat bij elke persoon om een uniek en complex samenspel van allerlei factoren. Om dat samenspel te ontrafelen, is een uitgebreid diagnostisch onderzoek nodig dat verder gaat dan het onderzoeken en stellen van een classificerende diagnose. Bij een uitgebreid(er) diagnostisch onderzoek worden alle relevante factoren in kaart - en met elkaar in verband gebracht om de ervaren moeilijkheden te verklaren.

De voordelen

Waarom hebben we dat topje van de ijsberg of die classificerende diagnose dan soms nog nodig?

Een classificerende diagnose kan communicatie vergemakkelijken. Het kan zorgen voor een gemeenschappelijke taal tussen hulpverleners.
Een classificerende diagnose kan cliënt en context een gevoel van erkenning en begrip geven.
Een classificerende diagnose is soms nodig om de deur naar ondersteuning te openen. Dit kan zowel formeel (bv. financiële steun vanuit de overheid) als informeel (bv. kinderen met een diagnose ADHD krijgen meer tijd op school om hun toets te maken).

De nadelen

Naast de mogelijke voordelen van een classificerende diagnose zijn er ook verschillende nadelen:

Een classificerende diagnose geeft geen verklaringen. Die verklaringen zijn wel nodig om interventies of advies op maat te kunnen bieden. Een classificerende diagnose op zich biedt met andere woorden geen concrete handvaten om met de ervaren moeilijkheden om te gaan.
Een classificerende diagnose focust vooral op wat moeilijk loopt, en niet op de sterke eigenschappen van de cliënt en de context.
Een classificerende diagnose kan de indruk wekken dat er een eenduidige biomedische (bv. genetische) oorzaak voor het gedrag aanwezig is. Bij classificerende diagnostiek wordt dan ook vaak vertrokken vanuit een stoornis-model. De oorzaak voor de ervaren moeilijkheden wordt bij de persoon gelegd en er wordt weinig rekening gehouden met de invloed van andere factoren (bv. contextfactoren).
In classificatiesystemen, zoals de DSM, worden vaak ongevoelige termen gebruikt die een negatieve connotatie hebben of stigmatiserend zijn. Voorbeelden hiervan zijn ‘stoornis’, ‘deficiënties’, of ‘affectieve instabiliteit’. Daarbij kunnen classificerende diagnoses bepaalde vooroordelen met zich meebrengen (bv. ervan uitgaan dat iemand met een diagnose verstandelijke beperking niet mee kan in het regulier onderwijs).
Classificerende diagnoses en hun kenmerken worden vanuit een westerse bril beschreven. Zo wordt het vermijden van oogcontact bij een classificerende diagnose autisme als voorbeeld van een criterium gegeven, maar in sommige culturen is het simpelweg onbeleefd om veel of rechtstreeks oogcontact te maken. Daarnaast sluit de biomedische manier van denken niet altijd aan bij andere culturele benaderingen. Er bestaat ook heel wat diversiteit op andere vlakken, zoals sociaal-economische status en gender. Onderzoek en praktijkervaring tonen aan dat classificerende diagnostiek ook daar weinig rekening mee houdt.

Ik kreeg opeens die diagnose en dat is het dan; dat begrip kleeft aan u en daar moet je zelf invulling aan geven, en dat ga je vooral zelf opvullen met zwaktes. [...] Een diagnose is één aspect en is niet alles.

Ervaringsdeskundige Lees- en Adviesgroep Volwassenen met Autisme vzw

Kwaliteitsvolle diagnostiek

Als hulpverlener is het belangrijk om stil te staan bij de mogelijke voor- en nadelen van een classificerende diagnose. Wanneer er wordt overgegaan op classificerende diagnostiek, is het essentieel dat dit op een kwaliteitsvolle en doordachte manier gebeurt. Hierbij is het onder andere belangrijk dat:

de criteria op een grondige manier, aan de hand van verschillende methodes (bv. gesprekken, observatie) onderzocht worden;
de expertise en visies van verschillende disciplines worden samengelegd;
er reflexief wordt omgegaan met de hulpvraag naar een classificerende diagnose.
Bijvoorbeeld: komt de vraag naar een classificerende diagnose vanuit het cliëntsysteem of eerder vanuit school? En als de vraag eerder vanuit school komt, is het cliëntsysteem zich dan bewust van de voor- en nadelen van een classificerende diagnose, en sluit het onderzoeken van een classificerende diagnose aan bij de hulpvraag die zij zelf hebben? Is er wel een hulpvraag van het cliëntsysteem?

Het Kwaliteitscentrum voor diagnostiek ontwikkelde twee richtlijnen om een diagnose autisme en een diagnose verstandelijke beperking op een kwaliteitsvolle manier te onderzoeken. Deze richtlijnen omvatten handvaten en concrete praktijktips waarmee hulpverleners meteen aan de slag kunnen. In de toekomst zal het KCD ook richtlijnen ontwikkelen voor andere classificerende diagnoses. In tussentijd kan je ons algemeen kwaliteitskader voor diagnostiek raadplegen.

Downloads

Richtlijn Diagnostiek Autisme (2025)

Richtlijn Diagnostiek Verstandelijke Beperking (2025)

Kunnen we je verder helpen?

Heb je vragen of opmerkingen over de inhoud van deze pagina? Heb je ideeën over andere thema's die aan bod zouden kunnen komen? Of misschien heeft jouw organisatie tools ontwikkeld die we op deze pagina kunnen opnemen? Neem contact op, ons team helpt je graag verder.

Neem contact op