30 september 2025

Factcheck: "Die jongen is druk want hij heeft ADHD"

In een factcheck nemen we een veelvoorkomende uitspraak of misverstand over diagnostiek onder de loep.

Uitspraken zoals “die jongen is druk, want hij heeft ADHD” of “door haar ADHD kan ze niet stilzitten” horen we wel vaker. Verklaart een diagnose effectief waarom iemand bepaald gedrag stelt? Wat zegt een diagnose ADHD echt over de oorzaak van druk of onoplettend gedrag?

Auteur: Dr. Vicky Hennissen

What’s in a name?

ADHD staat voor Attention Deficit Hyperactivity Disorder en is een classificerende diagnose. Het is een naam voor een verzameling van (gedrags)kenmerken die gepaard gaan met moeilijkheden in het functioneren. ADHD beschrijft een patroon van hyperactiviteit, impulsiviteit en onoplettendheid.

Eén van de doelen van classificerende diagnostiek is om gedragspatronen te benoemen en zo een gemeenschappelijke taal te creëren. Classificerende diagnoses beschrijven gedrag, maar verklaren het niet. De diagnose ADHD geeft geen antwoord op de vraag waar dat gedrag vandaan komt. Druk, impulsief en onoplettend gedrag kan verschillende oorzaken hebben: biologische factoren, omgevingsinvloeden, contextuele spanningen ...

Lees de factcheck: "ADHD kan je zien in de hersenen"

Wanneer een naam een ding wordt

In de praktijk gebeurt het vaak dat ADHD niet alleen als beschrijving wordt gebruikt, maar ook als verklaring. ADHD wordt dan gezien als een op zichzelf bestaand, tastbaar ‘iets’ dat het gedrag veroorzaakt.

Dit is een denkfout die ‘verdinglijking’ of ‘reïficatie’ heet (van het Latijn res=ding, facere=maken). Bij reïficatie wordt een abstract begrip behandeld alsof het een concreet, zelfstandig ding is dat een invloed uitoefent op de werkelijkheid. Alsof ADHD een afwijking is die “in” een persoon zit en verantwoordelijk is voor het drukke of impulsieve gedrag.

Reïficatie gebeurt niet alleen bij ADHD. Het komt breder voor in hoe we over psychische problemen praten (bv. "haar depressie zorgt ervoor dat ze de zetel niet uitgeraakt"). Classificatiesystemen zoals de DSM-5-TR of ICD-11 kunnen deze denkfout versterken. Ze vertrekken vanuit een stoornisdenken. Hierbij worden psychische problemen voorgesteld als ziekten of aandoeningen die je kan herkennen aan een reeks symptomen. Dit kan de indruk wekken dat diagnoses verwijzen naar afgebakende, onderliggend aanwezige ziekten of afwijkingen, terwijl het eigenlijk gaat om beschrijvingen van gedrag en ervaringen.

Opletten voor cirkelredeneringen

Reïficatie is niet altijd problematisch. We doen dit voortdurend in ons dagelijks taalgebruik om over complexe of abstracte dingen te praten (bv. "haar geheugen laat haar in de steek"). Het wordt problematisch wanneer een begrip als ADHD als schijnverklaring gaat fungeren.

De uitspraak “Die jongen is druk, want hij heeft ADHD” is eigenlijk een cirkelredenering. Gedrag wordt eerst geobserveerd en gelabeld, en vervolgens doen we alsof dat label ook de oorzaak is van datzelfde gedrag.

“Hoe weten we dat hij ADHD heeft?” – “Omdat hij druk is.”
“Waarom is hij druk?” – “Omdat hij ADHD heeft.”

Simplistisch gesteld zeggen we eigenlijk: “Hij is druk omdat hij druk is.” De diagnose benoemt het gedrag en wordt tegelijk als verklaring gebruikt. Vergelijk het met de uitspraak: “Mia slaapt slecht omdat ze insomnia heeft.” Insomnia klinkt als een verklaring voor Mia’s probleem, maar eigenlijk is het gewoon een andere manier om te zeggen dat ze slecht slaapt.

Door een label als verklaring te gebruiken, nemen we genoegen met een naam in plaats van het gedrag zelf te proberen begrijpen. Hierdoor verliezen we het veelvoud aan mogelijke oorzaken van dat gedrag uit het oog.

Conclusie: feit of fictie

Als mens hebben we de neiging om te denken dat we door iets een naam te geven, het automatisch ook verklaard hebben. Een diagnose of label is echter alleen een naam voor een verschijnsel, geen verklaring. Het zegt niets over de oorzaak van het gedrag, maar beschrijft het in andere woorden.

De uitspraak “Die jongen is druk, want hij heeft ADHD” klinkt als een verklaring, maar is in werkelijkheid een cirkelredenering. ADHD is geen oorzaak van gedrag, maar een beschrijving van gedragskenmerken die vaak samen voorkomen en uitdagingen geven in het dagelijks functioneren. Als diagnostische professional is het belangrijk om stil te staan bij wat een diagnose wel en niet betekent. Een diagnose beschrijft hoe iemand zich gedraagt — maar verklaart niet waarom.

Hoor jij soms ook onjuiste uitspraken over diagnostiek? Laat het ons weten en misschien gebruiken we het als inspiratie voor een van onze volgende factchecks.

Contacteer ons

Zelf aan de slag met deze factcheck?

Wil je zelf een dialoog op gang brengen met collega's of cliënten? Download onze poster en hang deze op in je bureau, de lunchruimte, in de wachtzaal ... Samen helpen we diagnostische misverstanden de wereld uit.

Poster factcheck - Is hij druk omdat hij ADHD heeft?