26 februari 2026

Factcheck: "Diagnostiek onderzoekt wat er mis is met jou"

In een factcheck nemen we een veelvoorkomende uitspraak of misverstand over diagnostiek onder de loep.

Diagnostiek wordt vaak gelinkt aan de vraag “Wat is er mis?” Die vraag verandert al snel in “Wat is er mis met jou?” Kunnen we echt begrijpen wat er aan de hand is door enkel naar de persoon te kijken?

Auteur: Dr. Kimberly Van Nieuwenhove

waarover gaat het

Stoornisdenken

Classificatiesystemen, zoals de DSM-5-TR en ICD-11, beschrijven psychische moeilijkheden als ‘stoornissen’. Deze worden vastgesteld op basis van de aanwezigheid van een reeks (gedrags)kenmerken bij een persoon. Dit wordt ook wel ‘stoornisdenken’ genoemd.

Stoornisdenken gaat vaak gepaard met het idee dat er een onderliggende (biomedische) oorzaak is die zich in de persoon bevindt. Klachten of ervaren moeilijkheden worden gezien als eigenschappen van de persoon zelf: een stoornis of tekort in de persoon. Contextuele factoren worden daarbij soms eerder beschouwd als achtergrondinformatie, en niet als een fundamenteel onderdeel van het probleem.

Context doet ertoe

Er is weinig tot geen bewijs dat psychische problemen op zichzelf staande 'aandoeningen’ zijn, met een duidelijke, onderliggende biologische oorzaak.

Daartegenover bestaan veel wetenschappelijke studies die aantonen dat psychische moeilijkheden voortkomen uit een complexe interactie tussen verschillende persoonsfactoren én omgevingsinvloeden.

Er bestaat een breed onderzoeksveld rond nature-nurture en transactionele modellen. In deze modellen worden ervaren moeilijkheden begrepen als het resultaat van een wisselwerking tussen aanleg (nature) en contextuele factoren (nurture).

Contextuele factoren, zoals levensomstandigheden, werk- en opleidingscontext, (kwaliteit van) sociale relaties, ingrijpende levensgebeurtenissen, maatschappelijke en culturele factoren, spelen vaak een belangrijke rol in het ontstaan van moeilijkheden, maar ook in het voortbestaan, verergeren, en verbeteren ervan.

Bijvoorbeeld: Negatieve ervaringen in de kindertijd vormen een risicofactor voor het ontwikkelen van psychische en lichamelijke klachten. Maar dit betekent niet dat zulke ervaringen automatisch tot moeilijkheden leiden. De impact van negatieve ervaringen verschilt sterk van persoon tot persoon.
Bijvoorbeeld: Omgevingsfactoren, zoals sociale steun, structuur en verwachtingen in de omgeving, beïnvloeden het ontstaan en voortbestaan van ontwikkelingsstoornissen. Contextuele factoren hebben een impact op de mate waarin moeilijkheden worden ervaren. Ze kunnen klachten versterken of juist afzwakken.
Bijvoorbeeld: Sociale steun en verbondenheid worden als belangrijke beschermende factoren gezien. Ze kunnen de impact van moeilijke ervaringen verminderen, het risico op (latere) problemen verkleinen en herstel bevorderen.

Moeilijkheden zijn nooit het gevolg van één enkele persoons- of omgevingsfactor. Ze ontstaan uit de voortdurende wisselwerking tussen persoonskenmerken en de omgeving. Daarom is het belangrijk om in het diagnostisch proces aandacht te hebben voor hoe individuele kenmerken en contextuele factoren elkaar beïnvloeden.

Wat kan je als hulpverlener doen?

Vertrek vanuit de vraag ‘Wat is er aan de hand?’ in plaats van ‘Wat is er aan de hand met deze persoon?’ Stel daarnaast niet alleen de vraag ‘Wat heeft deze persoon?’ maar ook ‘Wat heeft deze persoon nodig?’
Breng de brede levenscontext in kaart. Kijk verder dan klachten en symptomen, en verken ook levensomstandigheden, school/werk, socio-economische situatie, relaties, cultuur, en belangrijke levensgebeurtenissen.
Denk na over hoe moeilijkheden begrepen kunnen worden binnen de bredere context. Onderzoek hoe omstandigheden, ervaringen en interacties kunnen bijdragen aan het ontstaan of voortbestaan van uitdagingen.
Erken de impact van context. Niet alle contextfactoren kunnen binnen individuele begeleiding aangepakt worden, maar de impact ervan (h)erkennen en benoemen is vaak al een belangrijke stap.
Neem maatschappelijke verantwoordelijkheid op. Ongelijkheid, armoede, uitsluiting, racisme, en discriminatie hebben een sterke impact op welzijn. Neem waar mogelijk een signaalfunctie op.

Conclusie: feit of fictie

Wetenschappelijk onderzoek toont overtuigend aan dat psychische moeilijkheden zelden los van de context begrepen kunnen worden. Levensomstandigheden, relaties, ingrijpende gebeurtenissen en bredere maatschappelijke factoren beïnvloeden niet alleen het ontstaan, maar ook het voortbestaan en herstel.

Diagnostiek is geen zoektocht naar tekorten in een persoon, of wat er ‘mis’ is met iemand. Het is een proces dat gericht is op het begrijpen van iemands functioneren in context. Enkel op die manier kunnen aanknopingspunten gevonden worden voor ondersteuning op maat.

Hoor jij soms ook onjuiste uitspraken over diagnostiek? Laat het ons weten en misschien gebruiken we het als inspiratie voor een van onze volgende factchecks.

Contacteer ons

Zelf aan de slag met deze factcheck?

Wil je zelf een dialoog op gang brengen met collega's of cliënten? Download onze poster en hang deze op in je bureau, de lunchruimte, in de wachtzaal ...

Samen helpen we diagnostische misverstanden de wereld uit.

Poster factcheck - Onderzoekt diagnostiek wat er mis is met jou?