Dat we zelf keuzes kunnen maken in ons leven, vinden we vaak vanzelfsprekend. Mensen ervaren doorgaans de vrijheid om hun leven vorm te geven op een manier die aansluit bij hun wensen, doelen en waarden. Van zodra iemand zorg en ondersteuning nodig heeft, kan die autonomie onder druk komen te staan. Zorgverleners gaan op dat moment soms beslissingen nemen in hun plaats. Een verhuis naar een woonzorgcentrum wordt zo bijvoorbeeld vaak gelinkt aan het verlies van autonomie.
Om autonomie maximaal te kunnen behouden, is het essentieel om personen met een zorg- of ondersteuningsnood actief te betrekken bij beslissingen over hun leven en de zorg. Het actief betrekken van de persoon levert ook zorgverleners waardevolle inzichten op. Het leidt bovendien tot een grotere tevredenheid bij zorgvragers, een gevoel van wederzijds vertrouwen, en een steviger draagvlak voor de aangeboden zorg.
Het actief betrekken van de persoon, en het benutten van diens ervaringen en kennis, wordt participatie genoemd. Het recht op participatie is verankerd in verschillende wettelijke kaders, zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), het Woonzorgdecreet en de wet Patiëntenrechten.
Er bestaan verschillende vormen van participatie. Het kan gaan van het informeren van de persoon tot mee-denken, mee-beslissen en mee-doen. Welke vorm van participatie het meest geschikt is, hangt af van het doel dat je ermee wil bereiken, de specifieke omstandigheden, en de mogelijkheden en wensen van de persoon.