Participatie

Participatie gaat over het actief betrekken van de cliënt en diens omgeving bij het diagnostisch proces. Het betekent meer dan alleen informeren: cliënten zijn volwaardige gesprekspartners die meedenken, meebeslissen en meedoen in hun eigen traject.

De informatie op deze pagina werd het laatst gecontroleerd op 30 juli 2026.

Nothing about us, without us

Participatie op verschillende niveaus

Participatie kan zich afspelen op verschillende niveaus:

  • Op beleidsniveau (macroniveau) denken cliënten mee over de ontwikkeling van het gezondheidszorgbeleid. 

    Bijvoorbeeld: De overheid raadpleegt patiëntverenigingen en mantelzorgorganisaties om het gebruik van BelRAI-instrumenten in de langdurige zorg beter af te stemmen op hun ervaringen en behoeften. 

  • Op organisatieniveau (mesoniveau) worden cliënten betrokken worden bij het beleid van zorgorganisaties.

    Bijvoorbeeld: Een jeugdhulpvoorziening organiseert gespreksrondes om de onthaalwerking beter af te stemmen op de noden van jongeren en gezinnen.

  • Op individueel niveau (microniveau) gaat het om de directe samenwerking tussen cliënt en hulpverlener.

    Bijvoorbeeld: Een hulpverlener onderzoekt samen met een jongere en diens ouders hun hulpvraag vanuit verschillende invalshoeken waarbij toegewerkt wordt naar een gedeeld inzicht in de situatie.

Image

Waarom is participatie belangrijk?

De cliënt is expert van de eigen ervaring. De ervaringskennis van de cliënt en diens omgeving vormt daarom een onmisbare aanvulling op de expertise van professionals. 

De actieve betrokkenheid van cliënten en hun omgeving:

  • Levert waardevolle inzichten op, er ontstaat een gedeeld begrip van de situatie.
  • Zorgt voor betere aansluiting bij behoeften, wensen en mogelijkheden.
  • Versterkt de autonomie en draagt bij aan empowerment.
  • Creëert draagvlak voor de geboden hulp.
  • Leidt tot grotere tevredenheid en wederzijds vertrouwen. 
Image

Een participatieve basishouding

Door uit te gaan van het perspectief van de cliënt en een niet-wetende, vraaggestuurde houding aan te nemen, ontstaat ruimte voor dialoog en samenwerking. Het doel is om de cliënt echt centraal te stellen en samen te zoeken naar wat nodig is.

Een participatieve basishouding is hierbij essentieel. Deze houding bestaat uit negen ingrediënten (SAM, 2019): 

  • echtheid of authenticiteit
  • betrokkenheid of empathie
  • gelijkwaardigheid
  • openheid
  • onvoorwaardelijkheid
  • positieve attitude
  • professionele nabijheid
  • betrouwbaarheid
  • respect
Image

Participatie in de praktijk

Er is geen vaste manier om participatie in de praktijk te brengen. De participatiecirkel laat zien dat participatie op verschillende manieren vorm kan krijgen. Elke vorm van participatie kan waardevol zijn, afhankelijk van de situatie (VPP, 2021). 

Participatie vraagt om maatwerk: welke vorm het meest geschikt is, hangt af van de doelen, de specifieke omstandigheden, en mogelijkheden van de client en diens omgeving.

Een aantal algemene principes:

  • Vertrek vanuit het verhaal van de cliënt en diens omgeving.
  • Luister naar hoe de cliënt zelf de situatie begrijpt en ervaart.
  • Houd rekening met de noden, wensen en waarden van de cliënt.
  • Benader de cliënt en diens omgeving als gelijkwaardige partners.
  • Spreek niet óver maar mét de cliënt.

Wanneer participatie een uitdaging vormt

Soms is participatie minder vanzelfsprekend, bijvoorbeeld bij jonge kinderen, cliënten met een verstandelijke beperking, bij taal- of cultuurbarrières, of binnen een gedwongen hulpverleningskader. In zulke situaties is het belangrijk om drempels weg te nemen en te zoeken naar manieren om cliënten en hun omgeving zo actief mogelijk te betrekken.

Er zijn diverse hulpmiddelen en ondersteunende methoden beschikbaar om participatie te vergroten: 

  • Participatiekompas Jeugdhulp: Dit kompas biedt praktische handvaten en inspirerende voorbeelden om een participatieve werking te realiseren, samen met cliënten.
  • Pharos: Een waardevolle bron van visuele hulpmiddelen en praktische tips om communicatie af te stemmen op de persoon.
  • Helen Sanderson Associates: Tools die in verschillende sectoren toepasbaar zijn om de betrokkenheid van cliënten te versterken.
  • Reacch: Diverse tools en methodieken die participatie bevorderen bij jonge kinderen en minder mondige doelgroepen.