01 april 2025

Diagnostiek zonder bias: hoe de Toetsstenen faire diagnostiek kunnen helpen

Interview met Sarah Schaubroeck

In een superdiverse samenleving is diagnostiek meer dan ooit maatwerk. Het volstaat niet om louter op standaardprocedures of testresultaten te vertrouwen. Diagnostiek vraagt om een aanpak die afgestemd is op de unieke achtergrond en context van elke cliënt. De Toetsstenen faire diagnostiek bieden professionals een houvast om hun diagnostisch werk kritisch te bekijken en bij te sturen, met bijzondere aandacht voor cliënten uit kansengroepen. In dit interview vertelt Sarah Schaubroeck – psycholoog, antropoloog en coördinator van Prodia – over het ontstaan, de evolutie en de concrete toepassing van deze toetsstenen. Ze laat zien waarom faire diagnostiek geen extraatje is, maar een noodzakelijke basis voor kwaliteitsvolle begeleiding.

Wie is Sarah Schaubroeck?

Sarah is psycholoog en antropoloog. Ze coördineert Prodia, een netoverstijgend project van CLB’s en onderwijs dat streeft naar kwaliteitsvolle en eerlijke leerlingenbegeleiding voor álle leerlingen. Binnen de Permanente OndersteuningsCel GO! CLB is ze aanspreekpunt voor handelingsgerichte diagnostiek en inclusie. Ze werkte mee aan de ontwikkeling van de toetsstenen faire diagnostiek, samen met collega’s uit een netoverstijgende werkgroep. 

Foto: Willem Rosiers

Image

KCD: Waarom werden de toetsstenen oorspronkelijk ontwikkeld, en wat maakte het nodig om ze nu grondig te herzien?

Sarah: We merkten dat professionals steeds vaker drempels ervaarden bij diagnostiek voor cliënten uit kansengroepen. Tests sluiten soms onvoldoende aan bij de leefwereld van de cliënt, contextuele factoren worden te weinig meegewogen, en culturele verschillen blijven onderbelicht. Dat zorgt niet alleen voor oneerlijke beoordelingen, maar ook voor gemiste kansen op gepaste hulp.

Om die nood concreet aan te pakken, sloegen Thomas More Hogeschool en verschillende centra voor leerlingenbegeleiding (CLB’s) de handen in elkaar binnen een intersectorale werkgroep faire diagnostiek. De eerste versie van de toetsstenen kwam er in 2008 en focuste sterk op intelligentiediagnostiek en de diagnostiek van adaptief gedrag. Maar de samenleving is veranderd: meer diversiteit, meer bewustzijn over bias, en meer nood aan contextgevoelig werken. Daarom hebben we de toetsstenen grondig herwerkt. We zagen dat sommige tests niet geschikt zijn voor bepaalde doelgroepen, en dat culturele en sociale contexten vaak te weinig worden meegenomen bij het interpreteren van resultaten.

Bijvoorbeeld: een leerling uit een meertalige thuissituatie kan lager scoren op een Nederlandstalige test omdat die niet alle woorden begrijpt, maar dat zegt niet noodzakelijk iets over zijn cognitieve vaardigheden. De toetsstenen zijn er gekomen om te helpen dat soort vertekeningen te herkennen én aan te pakken.

KCD: Wat moeten we ons precies voorstellen bij de toetsstenen?

Sarah: De toetsstenen vormen een set van basisprincipes die helpen om diagnostische processen eerlijk en respectvol te laten verlopen, vooral bij cliënten uit kansengroepen. Ze zijn bedoeld als reflectiekader voor professionals die werken met een diverse cliëntenpopulatie. 

Een belangrijk uitgangspunt is het bewustzijn van het eigen referentiekader als diagnosticus. Ook leggen we veel nadruk op de vertrouwensrelatie met de cliënt, het respecteren van diens beslissingsrecht en het kritisch bevragen van gebruikte instrumenten en methodes. 

Hoewel de toetsstenen ontwikkeld zijn voor diagnostiek, kan je ze evengoed toepassen in andere vormen van begeleiding en samenwerking.  Ze sluiten bovendien mooi aan bij de fasen van handelingsgerichte diagnostiek (HGD) en de Algemene Intersectorale Richtlijn Diagnostiek (AIRD). Deze kaders bieden een gedragen en praktijkgericht fundament dat perfect aansluit bij de doelstellingen van faire diagnostiek. Door de toetsstenen te koppelen aan deze vertrouwde kapstokken, wordt het makkelijker om kritisch en contextsensitief handelen een plaats te geven binnen bestaande werkwijzen. Zo wordt faire diagnostiek geen aparte oefening, maar een logisch verlengstuk van wat we al doen, maar dan bewuster, inclusiever en kwalitatiever.

Faire diagnostiek is geen extra last, maar een manier om kwaliteitsvolle diagnostiek te garanderen. Het is een investering in tijd, aandacht en reflectie die loont voor iedereen.

Sarah Schaubroeck

KCD: Hoe zijn de toetsstenen concreet geëvolueerd om aan de veranderende maatschappijnoden te voldoen?

Sarah: De kernprincipes zijn gebleven, maar de taal en de focus zijn mee geëvolueerd met de maatschappelijke veranderingen en het groeiende bewustzijn rond diversiteit en inclusie. Waar we vroeger vaak spraken over tekorten of problemen, ligt de nadruk nu meer op groeikansen en het benutten van diversiteit als kracht. Denk bijvoorbeeld aan een kind dat thuis nooit met puzzels speelde: wanneer het op school of in de crèche een puzzel voorgeschoteld krijgt, lijkt het hierdoor misschien zwakker in visueel-ruimtelijk inzicht, terwijl het simpelweg die leerkans nog niet kreeg. Misschien waren er thuis geen puzzels beschikbaar omwille van financiële beperkingen, of omdat er in de culturele context van het kind andere vormen van spel en leren meer gangbaar zijn.

Een andere verschuiving die we zien binnen het diagnostisch werkveld, en dus ook is doorgetrokken naar de toetsstenen, is dat er meer aandacht is voor een ruimer perspectief. We onderzoeken niet alleen het individu, maar ook de contexten en de interactie tussen individu en context. Diagnostiek is geen eindpunt of score, maar een proces dat vertrekt vanuit de leefwereld van de cliënt.

Image

KCD: Wat zou er nodig zijn om de toetsstenen overbodig te maken?

Sarah: In een ideale wereld zijn de toetsstenen niet meer nodig omdat eerlijke en inclusieve diagnostiek vanzelfsprekend is. Maar daar zijn we nog niet.

Er is meer onderzoek nodig naar faire diagnostiek, meer diverse normgroepen in tests, en vooral meer aandacht voor diversiteit in opleidingen en vormingen. Veel opleidingen reiken de juiste kaders aan, maar in de praktijk blijkt het lastig om die ook écht toe te passen. Tijdsdruk is daarbij een belangrijke factor: in de praktijk blijkt het vaak moeilijk om tijd te vinden voor reflectie en overleg, terwijl net die momenten essentieel zijn voor kwaliteitsvolle diagnostiek.

Foto: Willem Rosiers

KCD: Hoe kunnen professionals concreet aan de slag met de toetsstenen in hun dagelijkse praktijk?

Sarah: Zie de toetsstenen niet als een stappenplan, maar als een uitnodiging tot kritische reflectie. Ze helpen om stil te staan bij vragen als: past deze test bij deze hulpvraag? Is de gebruikte normgroep wel representatief? Zijn er onbewuste vooroordelen in mijn interpretatie?

Een heel praktische toepassing is om de toetsstenen bijvoorbeeld te gebruiken bij casusbesprekingen in teamverband. Zo worden blinde vlekken sneller zichtbaar. In de toetsstenen staat ook een concreet stappenplan beschreven waarmee professionals aan de slag kunnen gaan in de verschillende fasen van een diagnostisch proces. Ze vinden er onder andere een visueel schema en praktische suggesties die helpen om het reflectiekader systematisch toe te passen, van vraagverheldering tot besluitvorming. Binnen elk van die fasen speelt communicatie en afstemming een belangrijke rol: hoe we informatie vragen, hoe we uitleg geven over een test, en hoe we samen met de cliënt en zijn context tot een besluit komen. Essentieel hierbij is het gebruik van begrijpelijke taal en actief checken of je boodschap begrepen wordt. Zo voorkom je misverstanden. Dat maakt een wereld van verschil voor cliënten.

KCD: Is er nog iets wat je professionals graag wilt meegeven?

Sarah: Faire diagnostiek is geen extra last, maar een manier om kwaliteitsvolle diagnostiek te garanderen. Het is een investering in tijd, aandacht en reflectie die loont voor iedereen. 

Ik wil professionals aanmoedigen om de toetsstenen niet alleen te lezen, maar ermee aan de slag te gaan. Betrek je team, durf kritisch kijken naar je eigen aanpak en blijf in beweging. Want alleen door te blijven reflecteren, kunnen we écht eerlijke diagnostiek waarmaken.

Image

Zelf aan de slag?

Benieuwd hoe je hiermee aan de slag kan? Op deze pagina vind je tools, voorbeelden en achtergrondinformatie om de toetsstenen levend te houden in je praktijk.