KCD: Waarom werden de toetsstenen oorspronkelijk ontwikkeld, en wat maakte het nodig om ze nu grondig te herzien?
Sarah: We merkten dat professionals steeds vaker drempels ervaarden bij diagnostiek voor cliënten uit kansengroepen. Tests sluiten soms onvoldoende aan bij de leefwereld van de cliënt, contextuele factoren worden te weinig meegewogen, en culturele verschillen blijven onderbelicht. Dat zorgt niet alleen voor oneerlijke beoordelingen, maar ook voor gemiste kansen op gepaste hulp.
Om die nood concreet aan te pakken, sloegen Thomas More Hogeschool en verschillende centra voor leerlingenbegeleiding (CLB’s) de handen in elkaar binnen een intersectorale werkgroep faire diagnostiek. De eerste versie van de toetsstenen kwam er in 2008 en focuste sterk op intelligentiediagnostiek en de diagnostiek van adaptief gedrag. Maar de samenleving is veranderd: meer diversiteit, meer bewustzijn over bias, en meer nood aan contextgevoelig werken. Daarom hebben we de toetsstenen grondig herwerkt. We zagen dat sommige tests niet geschikt zijn voor bepaalde doelgroepen, en dat culturele en sociale contexten vaak te weinig worden meegenomen bij het interpreteren van resultaten.
Bijvoorbeeld: een leerling uit een meertalige thuissituatie kan lager scoren op een Nederlandstalige test omdat die niet alle woorden begrijpt, maar dat zegt niet noodzakelijk iets over zijn cognitieve vaardigheden. De toetsstenen zijn er gekomen om te helpen dat soort vertekeningen te herkennen én aan te pakken.
KCD: Wat moeten we ons precies voorstellen bij de toetsstenen?
Sarah: De toetsstenen vormen een set van basisprincipes die helpen om diagnostische processen eerlijk en respectvol te laten verlopen, vooral bij cliënten uit kansengroepen. Ze zijn bedoeld als reflectiekader voor professionals die werken met een diverse cliëntenpopulatie.
Een belangrijk uitgangspunt is het bewustzijn van het eigen referentiekader als diagnosticus. Ook leggen we veel nadruk op de vertrouwensrelatie met de cliënt, het respecteren van diens beslissingsrecht en het kritisch bevragen van gebruikte instrumenten en methodes.
Hoewel de toetsstenen ontwikkeld zijn voor diagnostiek, kan je ze evengoed toepassen in andere vormen van begeleiding en samenwerking. Ze sluiten bovendien mooi aan bij de fasen van handelingsgerichte diagnostiek (HGD) en de Algemene Intersectorale Richtlijn Diagnostiek (AIRD). Deze kaders bieden een gedragen en praktijkgericht fundament dat perfect aansluit bij de doelstellingen van faire diagnostiek. Door de toetsstenen te koppelen aan deze vertrouwde kapstokken, wordt het makkelijker om kritisch en contextsensitief handelen een plaats te geven binnen bestaande werkwijzen. Zo wordt faire diagnostiek geen aparte oefening, maar een logisch verlengstuk van wat we al doen, maar dan bewuster, inclusiever en kwalitatiever.